છંદ

છંદ  એટલે કાવ્યમાં મધુરતા લાવવા માટે નિયમો અનુસાર કરેલી મેળવાળી રચનાને છંદ કહે છે.

છંદના બે પ્રકાર છે. ૧. અક્ષરમેળ છંદ અને ૨. માત્રામેળ છંદ

લઘુ અક્ષર એટલે જે વર્ણમાં હ્સ્વ સ્વર હોય તેને લઘુ અક્ષર કહે છે. (લઘુની નિશાની U )

ગુરૂ અક્ષર એટલે  જે વર્ણમાં રહેલા સ્વર દીર્ઘ હોઈ તેને ગુરૂ અક્ષર કહે છે.( ગુરૂની નિશાની )

ગણ એટલે ત્રણ અક્ષરના સમુહને ગણ કહે છે.

ગણસૂત્ર એટલે છંદના બંધારણ મેળવવા માટે લઘુ- ગુરૂની નિશાનીવાળા સૂત્રને ગણસૂત્ર કહે છે.

ગણ રચના : લઘુ- ગુરૂ અક્ષરોના બનેલા જૂથને ગણ કહે છે. આવા આઠ ગણ છે.

ગણસૂત્ર :- યમાતારાજભાનસલગા

ક્રમ ગણ લઘુ-ગુરૂ બંધારણ ચિન્હ અક્ષર લઘુ ગુરૂ
યમાતા U- – લઘુ- ગુરૂ –ગુરૂ
મા માતારા – – – ગુરૂ – ગુરૂ –ગુરૂ
તા તારાજ – – U ગુરૂ – ગુરૂ – લઘુ
રા રાજભા – U – ગુરૂ – લઘુ – ગુરૂ
જભાન U – U લઘુ- ગુરૂ – લઘુ
ભા ભાનસ – U U ગુરૂ – ગુરૂ – લઘુ
નસલ U U U લઘુ – લઘુ  –લઘુ
સલગા U U – લઘુ – લઘુ  –ગુરૂ
લઘુ U લઘુ
૧૦ ગા ગુરૂ ગુરૂ

 

અક્ષરમેળ છંદ :- મનહર, અનુષ્ટુપ , શિખરિણી, મંદાક્રાન્તા ,પૃથ્વી, શાર્દૂલવિક્રીડિત છંદ, સ્ત્રગ્ધરા છંદ

માત્રામેળ છંદ :- ચોપાઈ, દોહરો, હરિગીત અને સવૈયા

અક્ષરમેળ છંદ

૧) મનહર છંદ :-

  • કુલ બે પંક્તિમાં હોય છે. કુલ ૩૧ અક્ષરો હોય છે.
  • પ્રથમ પંક્તિમાં ૧૬ અક્ષર અને બીજી પંક્તિમાં ૧૭ અક્ષર હોય છે.
  • યતિ ૮મા અને ૧૬માંઅક્ષરે હોય અને છેલલ્લો અક્ષરગુરૂ આવે છે. ( ગણસૂત્ર બંધારણ નથી.

ઉદાહરણો :

  • પોલું છે તે વાગ્યું એમાં કરી તે શી કારીગરી,

           સાંબેલું વગાડે તો હું જાણું કે તું શાણો છે.

  • સાંભળી શિયાળ બોલ્યું, દાખે દલપતરાય

            અન્યનું તો એક વાંકુ, આપના અઢાર છે.

  • ચૌટામાં લુંટાણી મહારાણી ગુજરાતી વાણી,

           જાણી તેનું દુઃખ ઘણો દીલગીર દિલ છું..

  • નાગરવેલની જેવી નાજુકડી  નાર વાંકી,

          વાંકો એનો અંબોડો ને વાંકા એના વેણ છે.

  • એક ભોળો ભાભો મોટા ખતેરમાં માળે ચડી,

હરણાં હાંકે અને પક્ષીઓને ઉડાડે છે.

૨) શિખરિણી છંદ :-

  • કુલ અક્ષર ૧૭ હોય છે , યતિ ૬ કે ૧૨ મા અક્ષરે આવે છે.
  • ૯ લઘુ અક્ષર અને ૮ ગુરૂ અક્ષર
  • પ્રથમ અક્ષર લઘુ,ત્યારપછી પાંચ ગુરૂ આવે.
  • બંધારણ :- યમનસભલગા (U- –/– – –/ U U U/ U U-/-U U/ U/ )

ઉદાહરણો :

  • કદી મારી પાસે વનવન તણા હોત કુસુમો.
  • ઊંડા અંધારેથી પ્રભુ! પરમ તેજે તું લઇ જા.
  • અસત્યોમાહેથી પ્રભુ! પરમ સત્યે તું લઇ જા.
  • હજી તારો હાલો મુજ કરણમહી રણઝણે.
  • નદી દોડે, સોળે ભડભડ બળે ડુંગર વનો.
  • મને એ ચક્ષુમાં પ્રભુ ! જગતતીર્થોત્તમ મળ્યું.
  • વળાવી બા આવી, નિજ સકલ સંતાન ક્રમશઃ
  • ઠરી મારી આંખો, કબીરવડ તું ને નીરખીને.
  • બપોરી વેળાનું હરિતવરણું ખેતર ચડ્યું.
  • મને બોલાવે આ ગિરિવર તણા મૌન શિખરો.
  • ભમ્યો તીર્થે તીર્થે ધરી ઉર મનીષા દરશની.

૩) પૃથ્વી છંદ :-

  • કુલ અક્ષર ૧૭ હોય છે , યતિ ૮ મા કે ૯ માઅક્ષરે આવે છે.
  • ૧૦ લઘુ અક્ષર અને ૭ ગુરૂ અક્ષર
  • પ્રથમ અક્ષર ત્રણ લઘુ- ગુરૂ – લઘુ
  • બંધારણ:- જસજસયલગા (U-U, U U-, U-U, U U-, U- –, U,)

ઉદાહરણો :

  • મને શિશુતણી ગમે સરળ સૃષ્ટિ સ્નેહ ભરી.
  • ભમો ભરતખંડમાં સકલ ભોમ ખુંદી વળો.
  • ધમાલ ન કરો જરાય,નહિનેણ ભીના થશો.
  • પ્રિયે તુજ લટે ધરું ધવલ સ્વચ્છ આ મોગરો.
  • મળે અધિક જે તને મુજ થકી ઉપે થાપજે.
  • પડ્યા જખમ સૌ સહ્યા, સહીશ હું હજુ એ બરુ.

૪) મંદાક્રાન્તા છંદ :-

  • કુલ અક્ષર ૧૭ હોય છે , યતિ ૪ અને ૧૦મા અક્ષરે આવે છે.
  • ૭ લઘુ અક્ષર અને ૧૦ ગુરૂ અક્ષર હોય છે.
  • બંધારણ :- મભનતતગાગા (– – –,– U U, U U U, – -U, – -U,,)
  • પ્રથમ ત્રણ અક્ષર ગુરૂ – ગુરૂ –ગુરૂ અને અંતિમ બે અક્ષર ગુરૂ હોય છે.

ઉદાહરણો :

  • રે પંખીડા ! સુખથી ચણજો, ગીતવા કાંઈ ગાજો.
  • રે રે શ્રધ્ધા ગત ગઈ પછી કોઈ કાળે ન આવે.
  • ધીમે ઊઠી શિથિલકરને નેત્રની પાસ રાખી.
  • ઊભા છેલ્લી નજર ભરીને જોઈ લેવા જ ભૂમિ.
  • બોખી શીશી ટિનનું ડબલું બાલદી કૂખકાણી.
  • દીઠાં હેતે,સ્મૃતિપડ બધાં ઊકલ્યા આપ રૂડાં.
  • પાપી તેમાં ડૂબકી દઈને પુણ્યશાળી બને છે.
  • છે કો મારું અખિલ જગમાં ? બુમ મેં એક પાડી.

૫) અનુષ્ટુપ છંદ :-

  • પ્રથમ પંક્તિમાં ૧૬ અક્ષર અને બીજી પંક્તિમાં ૧૬ અક્ષર એમ બે ચરણમાં હોય છે. કુલ અક્ષર ૩૨ હોય છે
  • આ છંદમાં કુલ ચાર ચરણ આવે છે. દરેક ચરણમાં આઠ અક્ષર હોય છે.
  • આ છંદમાં ગણસૂત્ર નથી.
  • પહેલા અને ત્રીજા ચરણમાં પાંચમો અક્ષર લઘુ અને છઠ્ઠો અક્ષર ગુરૂ અને સાતમો અક્ષર ગુરૂ હોય છે.  ( U- – લઘુ- ગુરૂ –ગુરૂ)
  • બીજા અને ચોથા ચરણમાં પાંચમો અક્ષર લઘુ અને છઠ્ઠો અક્ષર ગુરૂ અને સાતમો અક્ષર લઘુ હોય છે. ( U- U લઘુ- ગુરૂ – લઘુ)

ઉદાહરણો :

  • સૌદર્ય વેડફી દેતાં, ના ના સુંદરતા મળે,

           સૌદર્ય પામતા પહેલાં, સૌદર્ય બનવું પડે.

  • સત્યનું કાવ્ય છો આપું ! કાવ્યનું સત્ય છો તમે,

          ઝંખતી કાવ્યને સત્યે, સૃષ્ટિઆ આપને નમે.

  • પતિએ પીઠ દીધીને, દધિતાદેખતી રહી,

           અંતે હાય ! કહી બાળા, મૂર્છીતા ભૂતલે પડી.

  • રહેવા દે ! રહેવા દે ! આ સંહાર યુવાનતું,

          ઘટે ના ક્રુરતા આવી, વિશ્વ સૌદર્ય કુમળું.

૬) શાર્દૂલવિક્રીડિત છંદ :-

  • કુલ અક્ષર ૧૯ હોય છે , યતિ ૭ અને ૧૨મા અક્ષરે આવે છે.
  • ૮ લઘુ અક્ષર અને ૧૧ ગુરૂ અક્ષર હોય છે.
  • પ્રથમ ત્રણ અક્ષર લઘુ – લઘુ –લઘુ (– – –)  અને છેલ્લો અક્ષર પણ  લઘુ હોય છે.
  • બંધારણ :- મસજસતતગા (– – –,U U-, U-U ,U U-,–U, –U,)
  • જોડાક્ષર પૂર્વેનો લઘુ અક્ષર ગુરૂ ગણાય.

ઉદાહરણો :

  • ના તારો અપરાધ, આમ ત્યજવા જેવો લગારે થયો.
  • અંધારું થયું પાતળું નભ વિષે તારાઘ્રુતિ નીતરી.
  • ભૂલોની જ પરંપરા જગતઆ,એવું દીસે છે પિતા!
  • આ સંસાર અસાર છે અહહહા ! એ શીખ આજે મળી.
  • આંસુના પડદા વતી નયન તો મારાંથયા આંધળા.
  • ને હું મહેલ વિષે વસું સુખ થકી,એ યોગ્ય ભાસે નહી.

૭) સ્ત્રગ્ધરા છંદ :-

  • કુલ અક્ષર ૨૧ હોય છે , યતિ ૭ – ૭ – ૭ મા અક્ષરે આવે છે.
  • ૯ લઘુ અક્ષર અને ૧૨ ગુરૂ અક્ષર હોય છે.
  • પ્રથમ ત્રણ અક્ષર લઘુ – લઘુ –લઘુ (– – –)  અને છેલ્લો  ત્રણ અક્ષરો  ગુરૂ- લઘુ  –લઘુ (U- –)
  • બંધારણ :- મરભનયયય (– – –,-U-, -U U , U U U, U – –, U – –, U – –)

ઉદાહરણો :

  • ઝંઝાવાતે ઘુમાવી એટલ વિતલ સૌ એક આકાશ કીધું.
  • દેવોને માનવોના મધુમિલન તણાસ્થાન સંકેતજેવા.
  • ધીમે ધીમે છટાથી કુસુમ રજ લઇ ડોલતો વાયુ વાયે.
  • ખંખેરી મોહનીને તનમન થઇ તૈયાર હાવાં ગયાં જે.

૮) માલિની છંદ :-

  • કુલ અક્ષર ૧૫ હોયછે, યતિ ૮મા અક્ષરે આવે છે.
  • બંધારણ :- નનમયય (U U U, U U U,, U–, U–)
  • પ્રથમ અને બીજા ત્રણ ગુરૂ –ગુરૂ-ગુરૂ (U U U) અને ત્રણ અક્ષરો ગુરૂ- લઘુ  –લઘુ

(U–)

ઉદાહરણો :

  • સરળ હદય ઈચ્છે પાપીને પ્રેમ પાવા.

૯) વસંત તલિકા છંદ :-

  • કુલ અક્ષર ૧૪ હોય છે, યતિ ૮મા અક્ષરે આવે છે.
  • બંધારણ :- તભજજગાગા (– – U, -U U, U-U , U-U,,)
  • છેલ્લા બે લઘુ આવે

 

ઉદાહરણો :

  • હા હા ગંગા વહુ બિચારી ખરું કહે છે.

 

 

 

 

માત્રામેળ છંદ

૧) હરિગીત છંદ :-

  • દરેક ચરણમાં માત્રા- ૨૮ , યતિ – ૧૪ અને ૧૬મી માત્રાએ છેલ્લો અક્ષર ગુરૂ હોય.

 

ઉદાહરણો :

  • ચળકાટ તારો એજ પણ તુંજ ખૂનની તલવાર છે.
  • જે પોષતું તે મારતું શું એ નથી ક્રમ કુદરતી
  • તુંજ સ્પર્શથી મુજ ચક્ષુને કંઈ સ્વપ્ન સમું જે લાધિયું.
  • તું નાનકડી બાળા હશે, કોડે ભરી કૌમાર્યના.
  • જ્યાં જ્યાં નજર મારી ઠરે ,યાદી ભરી ત્યાં આપની.
  • સુખ સમયમાં છકી નવ જવું, દુઃખમાં ના હિંમત હારવી.
  • ખાતો દયા ના દેહની કરજે કથન તુંજ કાળજું.
  • ભૂલો ભલે બીજું બધું મા બાપને ભૂલશો નહિ.

૨) ચોપાઈ છંદ :-

  • કુલ ચાર ચરણ, દરેક ચરણમાં ૧૫-૧૫ માત્રાએ યતિ આવે છે.
  • છેલ્લા બે અક્ષર લઘુ ગુરૂ હોય.

ઉદાહરણો :

  • જોજો રે મોટાના બોલ, ઉજ્જડ ખેડે બાજ્યું ઢોલ.
  • આકાશે તારાની ભાત, સર્જી તો ક્યાં સર્જી વાત.
  • કાળી ધોળી રાતી ગાય,પીએ પાણી ચરવા જાય.
  • લાંબા જોડે ટૂંકો જાય, મારે નહી તો માંદો થાય.
  • ભાષાને શું વળગે ભૂર, જે રણમાં જીતે તે શૂર.
  • કલ્પવૃક્ષ જો કેરી ખાય,તેનો ચોર પેદા ન થાય.
  • મા મારે પય પીતાં બાળ, સત્યવાદી જો બોલે આળ.
  • જંગલ માથે ઉગ્યો ચાંદ, નભ તરુનું રૂપાળું પાંદ.
  • વાળ થઈને ચીભડાંગળે, સોંઘી વસ્તુ ક્યાંથી મળે ?

૩) દોહરો છંદ :-

  • કુલ ચાર ચરણ, પહેલા અને ત્રીજા ચરણમાં ૧૩ માત્રા અને બીજા અને ચોથા ચરણમાં ૧૧ માત્રા હોય છે.

ઉદાહરણો :

  • દીપકના બે દીકરા , કાજલને અજવાશ,

          એક કપૂત કાળું કરે, બીજો દિયે પ્રકાશ.

  • કરતાં જાળ કરોળિયો, ભોય પડી ગભરાય,

           વણ તૂટેલ તાંતણે,  ઉપર ચઢવા જાય.

  • ઓ ઈશ્વર ભજીયે તને, મોટું છે તુંજ નામ,

          ગુણ તારા નિત ગાઈએ, થાય અમારા કામ.

  • જેનું કારજ જે કરે, બીજો કરે બગાડ,

          તાળું ઉઘાડી નવ શકે, કક્કા કરે કૂહાડ.

  • શેરી મિત્રો સો મળે, તાળી મિત્ર અનેક,

         જેમાં સુખ દુઃખ વામિએ, સો લાખમાં એક.

  • કાજળ તજે ન શ્યામતા,હીરો તજે ન શ્વેત,

          દુર્જન તજે ન વક્રતા, સજ્જન તજે ન હેત.

  • ભણતાં પંડિત નીપજે, લખતાં લહિયો થાય,

          ચાર-ચાર ગાઉ ચાલતાં,લાંબો પંથ કપાય.

  • બળની વાતો બહુ કરે,કરે બુદ્ધિના ખેલ,

         આપદ કાળે જાણીએ , તલમાં કેટલું તેલ.

  • ચિંતાથી ચતુરાઈ ધટે, ઘટે રૂપ ગુણ જ્ઞાન,

           ચિંતા બડી અભાગણી, ચિંતા ચિતા સમાન.

૪) સવૈયા છંદ :-

  • એકવીસ કે બત્રીસ માત્રા આવે,યતિ ૧૬ મી કે ૧૭મી માત્રાએ
  • કુલ ચાર ચરણમાં ૨૮ માત્રા
  • છેલ્લા અક્ષરો અનુક્રમે ગુરૂ લઘુ કે બે ગુરૂ

ઉદાહરણો :

  • અંતરની એરણ પર કોની પડે હથોડી ચેતનરૂપ ?
  • અલક મલક આ તરતો તડકો ચોતરફથી આયો જી.
  • કાર્ય સાધવું નહિ તો મરવું, શૂરવીરની એ છે રીત.
  • કાળ તણી ધરતીમાં ખોદી રહ્યું જીવનના કૂપ ?
  • રણબંકા નહી કદીયે નાસે નહી દેખાડે રિપુને પીઠ.
  • અવિનાશીને અન્નકોટના આવે નિત અમૃત ઓડકાર
  • ઝેર ગયા ને વેર ગયાં વળી કાળાં કેર ગયાં કરનાર.

૫) ઝૂલણાછંદ :- 

  • કુલ ચાર ચરણ , ૧૦,૨૦ અને ૩૦ માત્રાએ યતિ આવે.
  • ૩૭ માત્રા આવે.

 

ઉદાહરણો :

  • તુંજ વિના ઘેનમાં કોણ જાશે ?
  • જાગને જાદવા કૃષ્ણ ગોવાળીયા

Share This:

અલંકાર

અલંકાર

અલંકાર એટલે :- સાહિત્યમાં વાણીને શોભામાં અને પ્રભાવમાં વધારો કરે તેવા ભાષાકીય રૂપોનો જે પ્રયોજન કરવામાં આવે છે તેને અલંકાર કહેવામાં આવે છે. અલંકારના બે પ્રકાર છે. શબ્દાલંકાર અને અર્થાલંકાર

૧) શબ્દાલંકાર :- વાકયમાં કે પંકિતમાં જ્યારે શબ્દની મદદથી ચમકૃતિ સર્જાય ત્યારે શબ્દાલંકાર બને છે. દા.ત.

૨) અર્થાલંકાર :-વાકયમાં કે પંકિતમાં જ્યારે અર્થની મદદથી ચમકૃતિ સર્જાય ત્યારે અર્થાલંકાર બને છે.

 ઉપમેય એટલે :-  જે વસ્તુ કે પદાર્થની સરખામણી કરવાની હોય તેને ઉપમેય કહે છે.

 ઉપમાન એટલે :- જે વસ્તુ કે પદાર્થની સાથે સરખામણીકરવાની હોય તે ઉપમાન કહે છે.

 સાધારણ ધર્મ એટલે :-બે જુદી જુદી વસ્તુઓ વચ્ચે રહેલા કોઇ ખાસ  ગુણોને સાધારણ ધર્મ કહેવામાં આવે છે.

ઉપમાવાચક શબ્દો :-બે જુદી જુદી વસ્તુઓ વચ્ચેની સરખામણી કરવામાટે વપરાતા શબ્દોને ઉપમાવાચક શબ્દો કહે છે. દા.ત.- જેવું, જેમનું, તેમનું. સરખું, સમોડું,શી, તુલ્ય,પેઠે, માફક,સમાન  વગેરે.

શબ્દાલંકારના પ્રકાર ચાર પ્રકાર :-(૧) વર્ણાનુપ્રાસ  (વર્ણસગાઇ), (૨) યમક (શબ્દાનુપ્રાસ),(૩)  આંતરપ્રાસ  (પ્રાસસાંકળી), અને (૪) અંત્યાનુપ્રાસ

અર્થાલંકારના પ્રકાર આઠ પ્રકાર:- (૧) ઉપમા,(૨) ઉત્પ્રેક્ષા,(૩) રૂપક,(૪) અનન્વય,  (૫) વ્યતિરેક, (૬) શ્લેષ,(૭) સજીવારોપણ,  (૮) વ્યાજસ્તુતિ

અર્થાલંકાર

૧. ઉપમા અલંકાર:- ઉપમેયની સરખામણી ઉપમાન સાથે કરવામાં આવે ત્યારે ઉપમા અલંકાર બને  છે. ઉપમાવાચક શબ્દો જેવા કે શી, શું, જેવું, જેમનું, તેમનું, સરખું, સમોડું, તુલ્ય, પેઠે, માફક અને સમાન શબ્દો વપરાય છે.

             દા.ત. – દેવલના અક્ષર મોતીના દાણા જેવા છે. (દેવલ- ઉપમેય અને મોતીના દાણા- ઉપમાન)

ઉદાહરણો :-

  • પુરુષોની માફક સ્ત્રીઓ પણ કેળવણી લઇ શકે છે.
  • મને તેમનું વચન અપમાન જેવું લાગે છે.
  • સંતરાની  છાલ જેવો તડકો વરસે છે.
  • ધરતીપર વરદાનની માફક ચાંદની ઊતરી રહી છે.
  • શામળ કહે બીજાબાપડા, પ્હાણસરીખા પારખ્યા.
  • શિશુ સમાનગણી સહદેવને
  • પગલું લાંક વિનાના ઊંટના જેવું પડતું.
  • માણસો માખીઓની જેમ મરતા હતા.
  • આપણેયંત્ર જેવા નથી કે આખો દિવસ કામ કર્યા કરીએ.
  • મહુડા માયા ઉતારતા યોગી જેવા લાગે છે.
  • ઘઉંની ફલક સોના જેવી થઇ ગઈ.

 

૨. ઉત્પેક્ષા અલંકાર:- ઉપમેય જાણે ઉપમાન હોય તેવો તર્ક, ડોળ,સંભાવના કે વિચાર કરવામાં આવે ત્યારે ઉત્પેક્ષા અલંકાર બને છે.

                    ઉત્પેક્ષા વાચક શબ્દો :- જાણે, રખે, શકે, શું.

                    દા.ત. :- હૈયું જાણે હિમાલય

ઉદાહરણો :-

  • જેનામાં વૃક્ષ પ્રીતિ નથી તેનામાં જાણે જીવન પ્રીતિ નથી.
  • સૃષ્ટિના વાળ જાણે રેશમની પટ્ટીઓ.
  • દર્દ અને ઉપેક્ષા જાણે ગળથૂથીમાંથી જ મળેલા.
  • મને જાણે રમવા માટે એક નવું રમકડું મળી ગયું.
  • જ્યાં ત્યાં આવી વય બદલી સંતાપ જાણે પરીઓ.
  • આખા જડબામાં જાણે દાઢ જ હોય તેમ જણાતું હતું.
  • ખુદા જાણે તેમની પાસે આવી ઊભા રહ્યા.
  • એ મારી સફળતા જાણે પોતાની સિદ્ધિ સમજતા.

૩. રૂપક અલંકાર :- ઉપમેય અને ઉપમાનને એકરૂપ દર્શાવવામાં આવે ત્યારે રૂપક અલંકાર બને છે.

                  દા.ત.- પુત્રના અવસાન પછી મા શોક સાગરમાં ડૂબી ગઈ.

ઉદાહરણો :-

  • મને કેળવણીની માયાજાળમાં ફસાવી દીધો.
  • ફાગણના વૃક્ષો પરથી સૂરજને ખરતો જોઉં છું.
  • ભૂતળ ભક્તિ પદારથ મોટું,બ્રહ્મલોકમાં નાહી રે.
  • સુન ચક્ષુ ! હું પાંગળું, તું મારું વાહન!
  • વદન સુધાકરને રહું નિહાળી.
  • ધણી સુરભિસૂત છે.
  • પ્રકૃતિ ખુદ એક મહાન કવિતા છે.
  • વૃક્ષ જીવતો જાગતો દેવ છે.
  • મનુષ્ય લાગણીશીલ પ્રાણી છે.
  • કેળવણી પામેલી સ્ત્રી રત્ન કદી પોતાનું તેજ ખોતું નથી.
  • ભણેલી સ્ત્રીથી સંસાર એક રમણીય બાગ લાગે છે.
  • ગુજરાતની ભૂમિ જોઈ હું આંદોલિત થઇ ગયો છું.

૪. અનન્વય અલંકાર :- ઉપમેયની સરખામણી ઉપમેય સાથે જ કરવામાં આવે ત્યારે અનન્વય અલંકાર બને છે. દા.ત. ગાંધીજી એટલે ગાંધીજી

ઉદાહરણો :-

  • મોતી એટલે મોતી
  • સાપ એટલે ચક્ષુ:શ્રવા.

૫. વ્યતિરેક અલંકાર :- ઉપમાન કરતાં ઉપમેયને ચડિયાતું બતાવવામાં આવે ત્યારે વ્યતિરેક અલંકાર બને છે. દા.ત.- એની વાણી અમૃતથીયે મીઠી હતી.

ઉદાહરણો :-

  • બાપુનું હદય ફૂલ કરતાં કોમળ હતું.
  • હલકાં તો પારેવાની પાંખથીયે મોટા જી.
  • દમયંતીના મુખ પાસે તો ચંદ્ર નિસ્તેજ લાગે છે.
  • ગંગાના નીર તો વધે ઘટે રે લોલ, સરખો એ પ્રેમની પ્રવાહ રે.
  • એનું શરીર તો ફૂલથીય હલકું છે.
  • સુદામાનો વૈભવ આગળ કુબેર તે કોણ માત્ર ?
  • ગુલાબ લઉ ? ના કપોલ તુજ રમ્ય એથી ઘણા.

૬. શ્લેષ અલંકાર :- જ્યારે શબ્દને જોડવાથી કે તોડવાથી અથવા એક જ શબ્દના બે અથવા બેથી વધારે અર્થ બને ત્યારે શ્લેષ અલંકાર બને છે. દા.ત. જવાની તો જવાની છે.

ઉદાહરણો :-

  • કેસરીસિઘ,આંબા નીચે મરવા પડ્યા છે.
  • પંકજ નામનો છોકરો છે.

૭. સજીવારોપણ અલંકાર :- નિર્જીવ વસ્તુમાં જ્યારે સજીવનું આરોપણ કરવામાં આવે ત્યારે સજીવારોપણ અલંકાર  બને છે. દા.ત.- મને લાગ્યું ચાંદો ધીમે ધીમે ચાલી રહ્યો છે.

ઉદાહરણો :-

  • સડક પડખું ભરીને સૂઈ ગઈ હોય.
  • નવપલ્લવો મમતાભરી નજરે સ્વામીજીને જોવા લાગ્યા.
  • પવન પાંદડાં જોડે ગમ્મત કરે છે.
  • રાતે તડકાએ સીમમાં રાતવાસો કર્યો.
  • ઋતુઓ વૃક્ષોને વહાલ કરતાં થાકતી નથી.
  • ભડી ફરતે સોસાયટીના મકાન ઊગી ગયાં છે.

 

૮. વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર :- જ્યારે વખાણરૂપે નિંદા અને નિંદારૂપે વખાણ કરવામાં આવે ત્યારે  વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર બને છે. દા.ત.-શું તમારી બહાદૂરી ! ઉંદર જોઇને નાઠા!

 

ઉદાહરણો :-

  • શું તમારી હોંશિયારી ગુજરાતીમાં નપાસ થયા ?
  • રમેશને છેલ્લી પાટલીએ બેસવાનો શોખ છે.

શબ્દાલંકાર

૧. વર્ણસગાઈ/ વર્ણાનુપ્રાસ /અનુપ્રાસ અલંકાર :- વાક્ય કે પંક્તિમાં પ્રારંભે એકનો એક અક્ષર બે અથવા બેથી વધારે વખત આવી ચમત્કૃતિ સર્જે ત્યારે આ અલંકાર બને છે.

                     દા.ત.- ટવર નિરખ્યા નેણ ! તે….

ઉદાહરણો :-

  • વિપદ પડે વણસે નહી.
  • માડી મીઠી, સ્મિત ધુરીને ભવ્ય મૂર્તિ પિતાજી
  • કાળને કબજે કરવાના અનેક પ્રયત્નો થયા છે.
  • એ અસત્યનો અવતાર હતો.

૨. યમક/શબ્દાનુપ્રાસ :- જ્યારે વાક્યમાં કે પંક્તિમાં એક સરખા ઉચ્ચારવાળા અને અલગ અલગ અર્થ ધરાવનારા બે અથવા બેથી વધારે શબ્દો આવી ચમત્કૃતિ સર્જાય ત્યારે આ અલંકાર બને છે. દા.ત.- સંપ ત્યાં જંપ નહિતર ધરતીકંપ

ઉદાહરણો :-

  • કાયાની માયામાંથી છૂટવા ગોવિંદરાયની માયા કરો.
  • ચેન નથી મન ! ક્યમ તને, ભેટે શ્યામ શરીર
  • સતી ખેદ હતી જોતી વદને વધતો જતો!

 

૩. આંતરપ્રાસ /પ્રાસસાંકળી :- પહેલા ચરણના છેલ્લા શબ્દ અને બીજા ચરણમાં પહેલા શબ્દ વચ્ચે જ્યારે પ્રાસ રચાય ત્યારે આ અલંકાર બને છે. દા.ત.- વિદ્યા ભણીયો જેહ,તેહ ઘેરે વૈભવ રૂડો.

ઉદાહરણો :-

  • મહેતાજી નિશાળે આવ્યા,લાવ્યા પ્રસાદ ને કર્યો ઓચ્છવ
  • આરે કાંઠે ગાતો, જાતો સામે તીર

૪. અંત્યાનુપ્રાસ :- બે પંક્તિના અંતે સમાન ઉચ્ચારવાળા અને અલગ અલગ અર્થ ધરાવતા શબ્દો આવી અંતે પ્રાસ રચાય  ત્યારે આ અલંકાર બને છે. દા.ત.-

                     બળની વાતો બહુ  કરે, કરે બુદ્ધિના ખેલ,

                     આપદ કાલે જાણીએ, તલમાં કેટલું તેલ.

ઉદાહરણો :-

  • ગુણ જશ અપરંપાર, દેશ બધામાં દીઠું,

ભોજનમાં તે ભળે, મનુષ્યને લાગે મીઠું.

  • જલાવી જાતને ધૂપ સુવાસિત બધું કરે,

ઘસીને જાતને સંતો અન્યને સુખિયા કરે.

Share This: